آرتروز زانو

آرتروز شایعترین بیماری مفصلی است که درنتیجه واکنشهای پیچیده سلولی، بیوشیمیایی و بیومکانیکی مؤثر بر روی غضروف، غشایی سینویوم و نیز استخوان زیر غضروفی ایجادشده و بهمرور منجر به از دست رفتن کارکرد مفصلی و بروز علائم میشود. در این بیماری، عمدتاً غضروفهای مفصلی و استخوانهای زیر غضروف مفاصل محیطی و ستون فقرات درگیر میشوند.

زانو پیش از هر مفصل دیگری در اثر آرتروز صدمه میبیند. آرتروز زانو بهویژه در زنان پیر و افراد چاق شایعتر است.

علائم مشترک در بیماران مبتلابه آرتروز مفاصل

• درد به دنبال استفاده از مفاصل مبتلا
• درد در شروع حرکت و یا خشکی مفاصل به دنبال بیحرکتی
• کاهش دامنه حرکت مفاصل
• احساس عدم اطمینان و کاهش توانایی در انجام کارهای روزمره

عوامل مؤثر بر پیدایش آرتروز

• روند پیری
• عوامل ژنتیکی
• فاکتورهای مکانیکی شامل:

1- چاقی بهویژه در افراد مسن

2- ورزشهای سنگین در سطح قهرمانی سبب افزایش احتمال وقوع آرتروز در هنگام پیری میشود.

3- فعالیتهای زیاد و مستمر

4- آسیبهای پیشین مفاصل میتواند زمینهساز آرتروز زودرس باشد. (مانند شکستگی داخلی مفاصل)

5- ناتوانی عضلات

• عوامل التهاب
• تغذیه
• یائسگی و محرومیت از استروژن

پیشگیری از آسیبهای مفصل زانو

زانو مهمترین مفصلی است که وزن بدن را تحمل میکند، ازاینرو کاهش وزن و ورزش برای تقویت زانو مؤثرترین راه پیشگیری و درمان آسیبهای وارده به این بخش از بدن است، مفصل زانو در تمام فعالیتهای بدن مانند ایستادن، راه رفتن، نشستن و حتی خوابیدن در معرض فشارهای مکانیکی بسیار زیادی قرار دارد، لذا رعایت نکاتی که در پی خواهند آمد میتواند نقش بسیار مهمی در پیشگیری و درمان دردهای زانو داشته باشد. نکته دیگری که در پیشگیری و درمان آسیبهای زانو حائز اهمیت بسیار است نقش تغذیه در سلامت این مفصل است که نکات ضروری مربوط به آن بهطور جداگانه در ادامه مطالب خواهد آمد. داشتن برنامهٔ ورزشی منظم و انجام حرکات اصلاحی زانو درد بصورت کنترلشده میتواند با افزایش حمایت عضلاتی در کاهش فشارهای وارده بر مفصل زانو مؤثر باشد.

در پایان نحوه اجرای روشهای درمانی مناسب برای آسیبهای زانو که باید بهطور صحیح آموزش دادهشوند و اجرا شوند را آوردهایم.

تغذیه

بهنظر میرسد در بروز آرتروز، سیستم ایمنی نقش مهمی دارد لذا برای پیشگیری و تعدیل اثرات این بیماری، یکی از مواردی که توصیه میشود حذف یا تعدیل مواد غذایی تحریککننده التهاب و استفاده بیشتر از مواد کاهشدهنده التهاب است.

بر این اساس استفاده از غذاهایی که دارای اسیدهای چرب امگا 3 هستند (ماهیها، روغن گردو، سویا و …) و کاهش دریافت غذاهایی که دارای اسید آراشیدونیک میباشند. (چربیهای حیوانی، گوشت قرمز، فرآوردههای گوشتی مثل سوسیس، کالباس و جگر و…) را توصیه میکنیم.

استفاده کافی از منابع غذایی حاوی آنتیاکسیدانهایی نظیر ویتامینهای D,E,C، بتاکاروتن و ریزمغذیهایی مانند سلنیم، روی، منیزیم و سایر مواد معدنی که در ساختمان استخوانها وجود دارند مانند کلسیم و فسفر که دردانهها و مغزها بهوفور یافت میشوند، توصیه میشود.

همچنین شیر و لبنیات کمچربی، سبزی و میوه بهویژه آنهایی که دارای ترکیبات اگزالات و فسفات نیستند از دیگر توصیههای رژیمی است. ازجمله غذاهایی که مصرف آنها توسط متخصصین تغذیه توصیه میشود منابع حاوی گلوکوز امین و کندرویتین است که از غذاهای حاوی کلاژن مثل استخوانها و غضروفهای حاوی ژلاتین فراهم میشوند. مواد غذایی نظیر پاچه گوسفند و پای مرغ دارای خواص مذکور هستند.

بهعلاوه حذف مواد ذیل میتواند در کاهش شدت بیماری مؤثر باشد:

• مهارکنندههای جذب کلسیم نظیر گوشت قرمز، الکل، قهوه، اکثر شیرینی جات و نمک اضافی
• غذاهای دارای اگزالات بالا مثل اسفناج، ذغال لخته، انواع آلوها و ریواس
• تمام چربیهای حیوانی، لبنیات، دانههای چرب و کره گیاهی

چگونگی برخورد با آسیبهای زانو

در هر آسیب زانو، اولین عارضهای که رخ میدهد، به وجود آمدن التهاب است که بهنوبه خود منجر به زانو درد، تورم و کاهش توانایی حرکت مفصل زانو خواهد شد. شکستن این سیکل التهابی میتواند منجر به تسریع بهبودی و کاهش درد شود. بدین منظور انجام کارهای زیر توصیه میشود:

• استراحت دادن بهزانو
• یخ درمانی هر 2 ساعت یکبار (به مدت 20 دقیقه)
• اعمال فشار موضعی بر زانو توسط بانداژ
• بالا نگهداشتن زانو با استفاده از بالش در وضعیت خوابیده
• استفاده از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) مثل بروفن، دیکلوفناک سدیم، ایندومتاسین، پیروکسیکام و…
• انجام انقباضات عضلانی جهت کاهش ورم بدون حرکت دادن اندام. (سفت کردن و شل کردن عضلات
• روی ران)

• دستوراتی جهت اصلاح انجام فعالیتهای روزانه

  نکتهای که پیش از بیان نحوه صحیح انجام فعالیتهای مختلف باید مدنظر بیماران باشد. خودداری از انجام حرکات شدید، ناگهانی و غیرمعمول زانو است.

  در ادامه دستورات کلی جهت پیشگیری از ایجاد مشکل در زانو بهاختصار بیانشده است:

  1- از نشستن در وضعیتهایی که نیاز به خم نگهداشتن زانو دارد خودداری نمایید. از نشستن در وضعیتهای دوزانو و چهارزانو بهطورجدی بپرهیزید.

  2- استفاده از سرویسهای بهداشتی فرنگی را جایگزین سرویسهای ایرانی (که در آنها زانو در وضعیت خم و تحتفشار قرار میگیرد) نمایید.

  3- بهصورت کلی در هر وضعیتی، از خم نگهداشتن زانو برای مدت طولانی خودداری کنید. درصورتیکه روی صندلی نشستهاید. هر 30-20 دقیقه چند بار زانوها را صافکرده یا چند قدم راه بروید.

  4- جهت نشستن از صندلی و مبل استفاده کنید ولی دقت کنید هنگام برخاستن از صندلی بهجای فشار بر روی پاها، کمی به جلو خمشده و با فشار دستها بر روی دستههای صندلی از جای خود برخیزید و به همین صورت هنگام نشستن جهت کاهش ارتفاع بدن و نشستن بر روی صندلی تمام وزن خود را روی زانوها نگه ندارید بلکه با قرار دادن دستها روی دستههای صندلی، تحمل وزن رابین پاها و دستها تقسیم کنید.

  5- در حالتهای نشسته، بهخصوص پشت میز کار، حتماً زیر پایی شیبدار استفاده کنید.

  6- در صورت امکان، استفاده از پله و راه رفتن بر روی سطوح شیبدار را کاهش دهید، ولی درصورتیکه چارهای نداشتید از سطوح شیبدار بهجای پله استفاده کنید و در صورت در دسترس نبودن سطح شیبدار، از پهلو پلهها را پایین و بالا بروید

  7- پشت میز نماز بخوانید، برای این کار روی صندلی بنشینید و مهر را بر روی میز روبروی خود قرار دهید.

  8- از انجام فعالیتهایی که احتیاج به خم و راست کردن مکرر زانو دارد اکیداً خودداری کنید.

  9- هنگام رانندگی، صندلی اتومبیل را بهگونهای تنظیم کنید که زانو در وضعیت خیلی خم نبوده و مفصل زانو در سطحی بالاتر از مفصل لگن قرار گیرد.

  10- درصورتیکه مجبور هستید برای مدت نسبتاً طولانی بایستید، یکی از پاهای خود را در سطحی بالاتر قراردادِ به شکل متناوب جای پاها را تغییر دهید.

  11- از پوشیدن کفشهای خشک و سفت خودداری کنید زیرا این کفشها مانع انجام حرکات طبیعی پاها میشوند و زانوها را در معرض فشار شدید و ثانویه قرار میدهند؛ همچنین دقت کنید کفی کفش شما مناسب باشد زیرا کفی نامناسب نیز میتواند سبب وارد آوردن فشارهای ثانویه بهزانو شود.

  12- برای پوشیدن کفش، زانوها را زیاد خم نکنید و حتماً از پاشنه کفشهای بلند استفاده نمایید.

  13- راه رفتن و انجام تمرینات مخصوص در آب برای تقویت عضلات اطراف زانو مفید است.

• نکات

• 1. تمرینات را به طور منظم و مداوم انجام دهد.
  2. تمرینات را 3 بار در روز هر بار 4 مرتبه به مدت 15 ثانیه انجام دهید
  3. بین هر تمرین زمان کوتاهی برای استراحت در نظر بگیرید.
  4. تمرینات را به صورت دو طرفه و قرینه انجام دهید.
  5. ترتیب انجام تمرینات توسط درمانگر برای هر فرد مشخص خواهد شد.
  6. جهت انجام ورزش مناسب با پزشک خود مشورت نمایید نوع حرکات ورزش زانو درد برای هر فرد اختصاصی بوده و ممکن است دو نفر با دردی مشابه به ورزش های متفاوتی نیاز داشته باشند.
  7. در ابتدا دو کیف آب گرم یکی در زیر و یکی روی زانو به مدت 5 دقیقه قرار دهید
  8. برنامه انجام تمرینات روزی 3 نوبت تا 4 هفته و سپس 1 نوبت تا 4 ماه